Księga Umarłych w starożytnym Egipcie – zaklęcia, sąd Ozyrysa i droga w zaświaty

Czym naprawdę była Księga Umarłych?

Nazwa „Księga Umarłych” brzmi tak, jakby istniał jeden egipski odpowiednik świętego pisma: zamknięty tekst, który każdy wierzący znał w tej samej postaci. Zachowane papirusy pokazują coś innego. Każdy z nich jest wyborem formuł z rozbudowanego repertuaru tekstów pogrzebowych. Jedne zwoje zawierają długie sekwencje zaklęć i bogato malowane sceny, inne są krótkie, prostsze albo zachowały się fragmentarycznie. Różniły się zarówno wyborem i kolejnością tekstów, jak i sposobem ich ilustrowania.

Egipskie określenie tej tradycji bywa przekładane jako „Księga wychodzenia za dnia” lub „Formuły wychodzenia za dnia”. Zapisuje się je w transliteracji jako prt m hrw, przy czym taki tytuł pojawia się w starożytnych nagłówkach, a nie na stronie tytułowej w dzisiejszym rozumieniu. Sens jest ważny: zmarły nie miał jedynie pozostawać w podziemnym królestwie. Po pomyślnym przejściu przemiany pragnął swobodnie się przemieszczać, odzyskiwać siły oraz uczestniczyć w cyklu odradzania związanym ze słońcem.

Nowoczesną nazwę upowszechnił pruski egiptolog Richard Lepsius, publikując w XIX wieku wydanie jednego z późnych papirusów. Przejął nazwę, którą określano już egipskie rękopisy pogrzebowe, lecz to jego wydanie pomogło utrwalić ją w nauce. Stąd istotna pułapka: słowo „księga” należy rozumieć jako wygodne określenie gatunku i tradycji, a nie jednej starożytnej publikacji. Badacze nie znaleźli autoryzowanego wzorca zawierającego wszystkie formuły w niezmiennej kolejności.

Najłatwiej wyobrazić sobie ten materiał jako zestaw środków przygotowanych na niezwykle niepewną podróż. Część dawała ochronę, część pozwalała rozmawiać z bóstwami, część zapewniała żywność, powietrze i możliwość powrotu do światła. Takie porównanie nie wyjaśnia jednak wszystkiego: według Egipcjan słowo, odpowiednio zapisane imię i właściwie przedstawiony obraz miały moc sprawczą. Teksty nie służyły wyłącznie do czytania; były częścią rzeczywistego wyposażenia rytualnego grobu.

Od Tekstów Piramid do Księgi Umarłych

Księga Umarłych nie powstała jednego dnia i nie została napisana przez jednego autora. Jej wcześniejsze warstwy mają długą historię, którą można prześledzić dzięki zabytkom z kolejnych epok. Jednym z najstarszych wielkich zespołów są Teksty Piramid, zachowane przede wszystkim na ścianach królewskich kompleksów grobowych schyłku Starego Państwa. Najwcześniejsze tak rozbudowane zapisy znamy z piramidy Unisa, władcy V dynastii, z około XXIV wieku p.n.e.

Te formuły odnosiły się do ochrony monarchy i jego przemiany po śmierci. Przywoływały bóstwa, niebo, gwiazdy i królewskie odrodzenie. Nie były jednak pierwszym dowodem wiary w życie po śmierci, bo egipskie praktyki grzebalne są znacznie starsze. Stanowią natomiast ważny punkt w historii zapisanej literatury pogrzebowej. Nie należy również twierdzić, że wszystkie ich formuły były zawsze zastrzeżone wyłącznie dla króla: tradycja i dostęp do tekstów zmieniały się wraz z epokami.

W Pierwszym Okresie Przejściowym i Średnim Państwie coraz większą rolę odgrywały Teksty Sarkofagów. Zapisano je na drewnianych trumnach, a korzystała z nich między innymi część niekrólewskich elit. Wiele formuł ma związki z tradycją piramid; pojawiły się też nowe obrazy zaświatów, instrukcje i sposoby identyfikowania zmarłego z bogami. Nie jest to jednolity tekst, lecz kolejna rozległa rodzina świadectw, której zachowane przykłady także różnią się od siebie.

Na przełomie XVII i XVIII dynastii, a następnie w Nowym Państwie, formuły, które obecnie zaliczamy do Księgi Umarłych, zaczęły trafiać na nowe nośniki, zwłaszcza papirusy. Od czasów XVIII dynastii, mniej więcej od połowy II tysiąclecia p.n.e., zwoje stawały się rozpoznawalnym składnikiem bogatszych pochówków. Tradycja nie urwała się wraz z Nowym Państwem: rozwijano ją w Trzecim Okresie Przejściowym, epoce późnej i za panowania Ptolemeuszy, a wybrane formy przetrwały również do czasów rzymskich.

Czasem opisuje się te zmiany jako „demokratyzację życia po śmierci”. To skrót wymagający ostrożności. Wzrosła widoczność pozakrólewskich użytkowników niektórych formuł, lecz koszt ozdobnego papirusu pozostawał znaczący, a zachowany materiał jest silnie związany z elitami. Nie mamy podstaw, aby zakładać, że rolnik lub robotnik dysponował takim samym zbiorem tekstów jak królewski pisarz. Zmieniały się raczej kręgi odbiorców, techniki zapisu i sposoby wyposażania grobu, a nie jednoznacznie prawa wszystkich mieszkańców do identycznego rytuału.

Różne etapy tej tradycji bada się dzięki inskrypcjom, paleografii, porównywaniu zaklęć i kontekstów archeologicznych. To część pracy opisanej szerzej w artykule egiptologia i badanie papirusów. Szczególnie ważne jest zestawianie wersji tekstu: podobne zdanie zapisane na trumnie Średniego Państwa i na znacznie późniejszym zwoju nie musi mieć identycznego miejsca w rytuale ani identycznej interpretacji.

Jak powstawał papirus dla zmarłego?

Znane dziś zwoje nie przypominają niewielkiej książki z kartkami. Powstawały z arkuszy papirusu łączonych w długie pasy, zapisywanych atramentem i często uzupełnianych kolorowymi ilustracjami. Powierzchnia mogła mieć wiele metrów długości, ale to nie długość decydowała o wartości rytualnej. Ważne były dobrane formuły, poprawność zapisu, imię właściciela oraz powiązanie rękopisu z pogrzebem.

Wykonanie angażowało ludzi o odmiennych umiejętnościach. Skryba przygotowywał tekst, rysownik lub malarz tworzył winiety, a w warsztacie trzeba było wcześniej zaplanować układ kolumn, obrazów i marginesów. Nie zawsze byli to dwaj osobni wykonawcy: specjalista mógł łączyć funkcje, a szczegółowego podziału pracy nie znamy dla każdego papirusu. Atrament czarny służył zwykle tekstowi głównemu, czerwony wyróżniał nagłówki i istotne fragmenty. Barwniki scen zwiększały czytelność postaci i znaków.

Skąd wiadomo, że istniały egzemplarze przygotowywane wcześniej? W niektórych rękopisach pozostawiano miejsce na imię przyszłego właściciela, które dopisywano przed pochówkiem. Bywało też, że imię różni się charakterem pisma od reszty tekstu albo personalizacja jest niepełna. British Museum wskazuje takie przygotowywane z wyprzedzeniem zwoje jako jeden z modeli produkcji; rękopisy bardziej kosztowne mogły mieć staranniej dopasowany wybór tekstów. Nie oznacza to jednak, że znamy cenniki warsztatów, formalne procedury zamówień lub osobiste decyzje każdego klienta.

Niektóre papirusy zdradzają błędy: pomylone miejsca na ilustracje, brak zaplanowanej winiety, tekst niedokończony albo obraz niezbyt dobrze dopasowany do odpowiadającego mu zaklęcia. Papirus Nesshutefnuta, zachowany w zbiorach Instytutu Badań nad Kulturami Starożytnymi w Chicago, stanowi udokumentowany przykład rozbieżności między pracą pisarza i ilustratora. Takie ślady są dla badaczy cenne, ponieważ ujawniają faktyczny proces produkcyjny, zamiast idealnego obrazu warsztatu.

Inną trudnością jest stan zachowania. Zwój mógł być celowo krótki już w starożytności, ale mógł też zostać uszkodzony, pocięty albo rozdzielony dopiero po odkryciu. Gdy muzeum opisuje dziś „fragment Księgi Umarłych”, nie można automatycznie wnioskować, że jego starożytny właściciel otrzymał tylko jeden fragment. Podobnie brak konkretnego zaklęcia nie zawsze jest pomyłką skryby: może wynikać z wyboru materiału lub straty części zwoju.

Ilustracje w tym artykule są współczesnymi rekonstrukcjami poglądowymi, a nie fotografiami oryginalnych papirusów. Autentyczne zabytki można obejrzeć w katalogach muzealnych wskazanych poniżej.

Staroegipski zapis rękopiśmienny to przy tym nie wyłącznie monumentalne hieroglify znane z fasad świątyń. Na zwojach spotyka się hieroglify kursywne i pismo hieratyczne; wygląd oraz kierunek zapisu zależą od epoki i konkretnego egzemplarza. Jak działały znaki fonetyczne i znaczeniowe, objaśnia osobny przewodnik po hieroglifach egipskich. W tym miejscu najważniejsze jest to, że pismo pozostawało elementem samego działania rytualnego, a nie tylko komentarzem do dekoracji.

Jak uporządkowano zaklęcia – i dlaczego mają numery?

W opracowaniach spotykamy „rozdział 17”, „zaklęcie 30B”, „rozdział 125”. Te oznaczenia ułatwiają porównywanie papirusów, ale nie są numeracją obowiązującą w starożytnym Egipcie. To narzędzie nowożytnej egiptologii. Lepsius nadał numery 1–165 formułom z wybranego późnego rękopisu, publikując je w latach czterdziestych XIX wieku. Następni badacze dopisywali dalsze numery, gdy opisywali teksty nieobecne w jego podstawowym wzorcu.

Oznacza to, że „zaklęcie 125” nie było dla Egipcjan sto dwudziestym piątym krokiem wyprawy ani obowiązkowym fragmentem umieszczanym po zaklęciu 124. Takie liczby pomagają dziś rozpoznać zbliżoną treść w rozmaitych zwojach. Rękopis, w którym zaklęcie noszące we współczesnych katalogach numer 125 występuje wcześniej, nie jest przez to automatycznie błędny. W tym zbiorze kolejność, dobór, skróty i warianty były częścią jego historycznego zróżnicowania.

Egiptolodzy wyróżniają w uproszczeniu tradycję tebańską i redakcję saicką. Pierwsze określenie stosuje się często do dość zróżnicowanych zwojów Nowego Państwa i Trzeciego Okresu Przejściowego; nie dowodzi ono, że wszystkie teksty opracowano w samych Tebach. Redakcja saicka wiąże się z wyraźniejszym uporządkowaniem materiału od XXVI dynastii i z późniejszymi kopiami. W jej obrębie częściej występuje rozpoznawalna sekwencja formuł, jednak „ujednolicenie” nie oznacza absolutnej identyczności każdego rękopisu.

Gdy źródła podają około dwustu zaklęć, mowa o łącznym repertuarze rozpoznawanym i numerowanym przez badaczy. Spotyka się również nieco mniejsze liczby, zależnie od tego, które późniejsze dodatki i odrębne warianty autor zalicza do głównego korpusu. Nie jest to sprzeczność dowodząca, że któryś z papirusów „zgubił” dziesiątki rozdziałów. Rękopisów nigdy nie komponowano według nowoczesnej, kompletnej listy obejmującej wszystkie odkryte formuły.

Droga zmarłego przez zaświaty – po co były zaklęcia?

Zaświaty nie jawiły się Egipcjanom jako jedna sala, do której wchodziło się po pogrzebie. Zachowane teksty tworzą kilka częściowo nakładających się obrazów: krainę zmarłych, niebiańską przestrzeń związaną ze słońcem, wodne drogi, pola urodzaju, groźne bramy i obszary pozostające pod kontrolą różnych bóstw. Opis tych miejsc nie układa się w jedną mapę. Formuły miały działać w wielu możliwych sytuacjach, dlatego zmarły mógł potrzebować jednocześnie wiedzy, ochrony i zdolności przemiany.

Powracającym motywem jest znajomość imion. Strażnicy bram, części łodzi lub niebezpieczne byty bywają nazwane, a zmarły powinien umieć je prawidłowo rozpoznać. Według logiki rytuału poznanie nazwy dawało możliwość zwrócenia się do odpowiedniej istoty i podjęcia właściwego działania. Dla dzisiejszego czytelnika przypomina to zagadkę, lecz w staroegipskim kontekście słowa nie były tylko testem pamięci: pełniły funkcję skutecznego zaklęcia.

Inne teksty miały umożliwić oddychanie, picie, przyjmowanie pokarmu i poruszanie się. Zmarły obawiał się utraty głowy lub serca, rozpadu ciała, przymusowego odwrócenia porządku życia czy spotkania z wrogimi stworzeniami. Skutki tych zagrożeń były wyobrażane bardzo dosłownie. Formuły zabezpieczały poszczególne części osoby, której Egipcjanie nie utożsamiali wyłącznie z fizycznym ciałem. Znaczenie miały także imię, serce, ba – zdolny do przemieszczania się aspekt osoby – oraz inne elementy duchowej tożsamości.

Ważną rolę odgrywały przemiany. Zmarły pragnął przyjmować różne postacie, spotykać bogów i poruszać się tam, gdzie sam wybierze. Odradzanie łączyło się zarówno z Ozyrysem, jak i ze słonecznym cyklem Ra. Nie są to całkowicie sprzeczne modele przyszłego życia: egipskie teksty często splatają je ze sobą. Wyjście za dnia nie oznaczało zwykłego powrotu do dawnych obowiązków w wiosce, ale skuteczne uczestnictwo w świecie, który przekraczał granice ziemskiego życia.

W zwojach przedstawiano też pomyślny cel podróży: Pola Trzcin, nazywane po egipsku Sechet-Jaru, z wodą, plonami, łodziami i zaopatrzeniem. Przedstawienia pracy na tych polach nie są realistycznym reportażem z życia po śmierci. Pokazują wyobrażoną dostatnią egzystencję, wolną od niebezpieczeństwa głodu i chaosu. Trzeba je czytać razem z zaklęciami i z przedmiotami grobowymi, w tym figurkami uszebti, które miały podejmować określone prace na wezwanie.

Sąd Ozyrysa i ważenie serca – co naprawdę pokazuje słynna scena?

Najbardziej znanym przedstawieniem z Księgi Umarłych jest ceremonia rozgrywająca się przed sądem zmarłych. Współczesne reprodukcje zazwyczaj pokazują wagę, serce i pióro, ale pełna scena składa się z kilku działań oraz wielu postaci. W wersjach znanych z papirusów Ani i Hunefera zmarły zostaje doprowadzony do miejsca osądu, serce podlega ważeniu, wynik jest zapisywany, a pomyślnie osądzony człowiek może stanąć przed Ozyrysem. Ten układ nie jest jednak fotografią jednego wydarzenia ani ścisłym scenariuszem identycznym w każdym rękopisie.

Miejsce sądu bywa nazywane Salą Dwóch Prawd albo Salą Dwóch Maat. Nazwa w tłumaczeniach nie jest całkowicie jednolita, ponieważ egipskie wyrażenia łączą pojęcia prawdy, sprawiedliwości i ładu. Maat oznaczała zarazem boginię i zasadę, dzięki której świat pozostawał uporządkowany. Serce zmarłego, związane z pamięcią, myślą i czynami, kładziono na jednej szali wagi; na drugiej umieszczano pióro symbolizujące Maat. W obrazach wynik przedstawiano jako pomyślne wyważenie, nie jako rozbudowaną arytmetykę moralnych punktów.

Anubis, najczęściej rozpoznawany po głowie szakala, nadzoruje ważenie i przedstawiany jest przy mechanizmie wagi. Thot, bóg związany z wiedzą i pismem, zapisuje rezultat. Ozyrys zasiada jako władca zmarłych, a w wielu kompozycjach Horus wprowadza przed jego tron osobę, której sąd zakończył się pomyślnie. W scenach występują również inne bóstwa, na przykład Izyda, Neftyda lub grono sędziów. Więcej o roli Ozyrysa, niezależnej od samego papirusu, wyjaśnia artykuł Ozyrys i sąd zmarłych.

Pod wagą może czekać Ammit, zwana pożeraczką. Jej ciało łączy cechy krokodyla, lwa i hipopotama: zwierząt kojarzonych z realnym zagrożeniem. Ammit nie jest bóstwem obsadzonym w roli chrześcijańskiego diabła. Uosabia groźbę utraty dalszego istnienia przez osobę, której sąd przebiegnie niepomyślnie. Zamiast mówić o wysłaniu do wiecznego piekła, trafniej wskazać lęk przed ostatecznym unicestwieniem czy „drugą śmiercią”.

Sceny sądu należy także odczytywać jako obrazy oczekiwanego pomyślnego rozstrzygnięcia. Na własnym papirusie zmarły nie miał potrzeby zamawiać dekoracji, w której przegrywa i zostaje pożarty. Rękopis pomagał osiągnąć korzystny wynik, więc przedstawiał człowieka zgodnego z Maat i gotowego do dalszego istnienia. Nie był obiektywną relacją o prawdziwych ziemskich zachowaniach właściciela ani spisem ludzi, którzy przeszli historyczny proces.

Ważenie serca bywa dziś przedstawiane jako egipska wersja testu etycznego niezależnego od magii. To tylko część obrazu. Ważna była właściwa postawa moralna, ale równie istotne były poprawnie wypowiedziane formuły, imiona bogów, amulety i samo wykonanie papirusu. Odpowiednie rozpoznanie tych zależności pozwala uniknąć zarówno skrajności „liczyły się wyłącznie dobre uczynki”, jak i przeciwnego uproszczenia „wystarczało kupić zaklęcia, aby oszukać bogów”.

Negatywna spowiedź i 42 wyznania niewinności

Najbardziej znaną częścią zaklęcia 125 jest sekwencja oświadczeń, w której zmarły zaprzecza popełnieniu rozmaitych przewinień. W literaturze nazywa się ją negatywną spowiedzią lub wyznaniami niewinności. Określenie „spowiedź” jest jednak tłumaczeniem umownym: nie chodzi o wyznawanie win przed kapłanem, lecz o rytualne deklarowanie, że człowiek nie naruszał porządku Maat. Każda deklaracja mogła być kierowana do określonego bóstwa, a w klasycznym schemacie występuje grono 42 sędziów lub oceniających.

Nie ma podstaw, aby traktować te zdania jak jednolity, numerowany kodeks prawny całej egipskiej cywilizacji. W tekstach pojawiają się deklaracje dotyczące między innymi zabijania, kradzieży, kłamstwa, fałszowania miar, odbierania pożywienia, naruszania dóbr świątyni czy niewłaściwych relacji z innymi ludźmi. Przykładowe sformułowania można przełożyć jako „nie zabiłem człowieka”, „nie kradłem” albo „nie mówiłem nieprawdy”, lecz brzmienie i szczegóły zależą od źródła oraz decyzji tłumacza.

Liczba 42 jest znakiem rozpoznawczym rozwiniętej sceny sądu, ale nie każdy zachowany rękopis posiada dokładnie 42 odpowiadające sobie oświadczenia. UCL Digital Egypt pokazuje przykłady, w których kolejność formuł, zestaw imion bóstw oraz ich przyporządkowanie do przewinień są różne; znany jest też rękopis z mniejszą liczbą deklaracji. Dla historyka to nie drobna przeszkoda, lecz ważna informacja: nie istniała jedna recenzja wszystkich szczegółów, a teksty powstawały i krążyły w tradycjach lokalnych oraz chronologicznych.

Szczególnie interesująca jest forma zaprzeczenia. Zmarły nie opowiada kolejno wydarzeń swojego życia, nie składa autobiografii i nie pozwala badaczowi odtworzyć jego rzeczywistych uczynków. Powtarzane oświadczenia mają funkcję rytualną: budują obraz człowieka, który może wejść do przestrzeni bogów. Gdy czytamy zdanie o nieodbieraniu żywności albo niefałszowaniu miar, widzimy zarazem, jakie zachowania uznawano za poważne naruszenie ładu społecznego.

Nie znaczy to, że starożytni Egipcjanie mieli współczesny system praw człowieka czy że deklaracje dokładnie odpowiadały przepisom państwowego prawa. Niektóre formuły wiążą moralność z obowiązkami wobec bogów i świątyń, inne z relacjami między ludźmi. Ideał sprawiedliwości jest tutaj religijny, społeczny i kosmiczny jednocześnie. To właśnie odróżnia negatywną spowiedź od popularnego, lecz mylącego określenia „egipski dekalog”.

Najważniejsze zaklęcia Księgi Umarłych – nie tylko rozdział 125

Około dwustu znanych formuł nie sposób rzetelnie omówić w jednym artykule. Nie ma też potrzeby streszczania każdej, ponieważ nie wszystkie występują na jednym papirusie. Kilka przykładów pozwala jednak pokazać, jak różnorodne zadania miały spełniać. Jedne chronią konkretny element ciała, inne dostarczają wiedzy o bogach, inne umożliwiają przemiany albo opisują pomyślne życie po sądzie.

Zaklęcie 30B – żeby serce nie wystąpiło przeciw właścicielowi

To jedna z najbardziej zrozumiałych współczesnemu czytelnikowi formuł. Zmarły zwraca się do własnego serca, prosząc, by nie występowało przeciw niemu podczas ważenia i nie dawało obciążającego świadectwa. W świecie egipskich wyobrażeń serce zachowywało pamięć i zdolność myślenia; dlatego mogło być postrzegane jako świadek ludzkiego życia. Zaklęcie nie zmieniało serca w pusty symbol: miało zabezpieczyć jedną z kluczowych części człowieka.

Tekst 30B bywał zapisywany na spodniej stronie skarabeusza sercowego, dużego amuletu wkładanego w okolice piersi mumii. Związek chrząszcza z odradzaniem, tekstu z sercem i rytualnej lokalizacji przedmiotu tworzył wspólną całość. Zachowane zabytki, w tym skarabeusze w zbiorach The Metropolitan Museum of Art, pokazują, że formuła mogła istnieć samodzielnie, nie tylko jako akapit na rozległym zwoju.

Zaklęcie 125 – wejście do miejsca sądu

Pod tym numerem badacze grupują teksty związane z wejściem do Sali Dwóch Prawd, wystąpieniem przed Ozyrysem, wyznaniami niewinności i formułami towarzyszącymi. W niektórych opracowaniach wyróżnia się części oznaczane literami A, B, C lub D. To dodatkowy współczesny system porządkujący różne elementy, w tym ilustrację ważenia serca. Znajomość tej klasyfikacji pomaga porównywać publikacje, ale nie należy przenosić jej dosłownie do doświadczenia starożytnego właściciela papirusu.

Zaklęcie 17 – opowieść o bogach i komentarze w samym tekście

Rozdział 17 łączy identyfikacje z bóstwami i objaśnienia kosmologiczne. Jego niezwykłą cechą są glosy, czyli wtrącone komentarze wyjaśniające lub na nowo interpretujące poprzednie zdania. W jednym z takich objaśnień „wczoraj” wiąże się z Ozyrysem, a „jutro” z Ra. To znakomity przykład tego, że egipskie teksty religijne nie były wyłącznie krótkimi komendami magicznymi. Zawierały skomplikowane rozważania o cykliczności czasu, przemianach i wieloznaczności boskich postaci.

Zaklęcia przemiany, ochrony i zaopatrzenia

W innych częściach pojawiają się formuły pozwalające przyjmować różne postacie, bronić się przed wężami i krokodylami, zachować głowę, uniknąć utraty pamięci, odnaleźć drogę czy otrzymać wodę oraz żywność. Rozdział 110 kojarzy się z Polami Trzcin i wyobrażeniem pomyślnej pracy w zaświatach. Część formuł wiąże się z łodzią słoneczną, bo odradzanie zmarłego można było rozumieć również przez codzienny powrót słońca. Nie zawsze chodziło więc o zagrożenia: równie istotna była zdolność do działania, czerpania radości i życia w dostatku.

Jedno zaklęcie mogło mieć kilka sensów zależnie od otoczenia, a obrazy mogły wzmacniać lub uzupełniać tekst. Dlatego próba dopisania każdemu numerowi jednego współczesnego hasła, na przykład „ochrona”, bywa tylko punktem wyjścia. Właściwa lektura wymaga sprawdzenia konkretnego rękopisu: jego epoki, układu, tekstów sąsiednich oraz sposobu przedstawienia zaklęcia na papirusie.

Papirus Ani, Hunefera i Nu – trzy różne świadectwa

W popularnych publikacjach słowo „Księga Umarłych” najczęściej zilustrowane jest jednym kadrem przedstawiającym sąd. Warto jednak poznać właścicieli kilku konkretnych papirusów. Uświadamia to, że nie oglądamy anonimowej, jednolitej „książki Egipcjan”, ale historyczne egzemplarze związane z określonymi osobami, epokami i miejscami.

Papirus Ani – bogata kompozycja z XIX dynastii

Papirus Ani jest jednym z najsłynniejszych rękopisów tej tradycji. Powstał w okresie XIX dynastii, w XIII wieku p.n.e., dla Ani, wysokiego urzędnika i pisarza związanego z królewską administracją. W podpisach i przedstawieniach pojawia się też jego żona Tutu. Rękopis pochodzi z kontekstu tebańskiego i zachował rozbudowany zestaw tekstów oraz barwnych winiet, w tym sceny sądu, procesji pogrzebowej i życia w Polach Trzcin.

Właśnie z Papirusem Ani kojarzą się reprodukowane na całym świecie przedstawienia ważenia serca. Warto jednak spojrzeć również na fragment opisujący pola zaświatów: widać tam łódź, plony i czynności uprawowe. Dzięki temu łatwiej dostrzec, że centralnym tematem nie był wyłącznie wyrok, ale cała pomyślna egzystencja po przejściu przez śmierć. Dziś poszczególne części papirusu znajdują się w British Museum pod numerami inwentarzowymi serii EA10470.

Papirus Hunefera – wyjątkowo czytelny sąd

Hunefer był pisarzem królewskim związanym z elitą Nowego Państwa. Jego papirus pochodzi z XIX dynastii, około końca XIII wieku p.n.e.; katalog British Museum datuje niektóre fragmenty orientacyjnie na około 1285 r. p.n.e. Słynna winieta pokazuje proces sądu z niezwykłą przejrzystością: widać doprowadzenie zmarłego do wagi, nadzór Anubisa, Thota notującego rezultat, oczekującą Ammit oraz wprowadzenie Hunefera przed Ozyrysa.

Nie jest to po prostu ten sam obraz co u Ani. Oba dzieła mają wspólne motywy i ikonografię, ale inaczej rozkładają akcenty i różnią się detalami. W British Museum fragment sądu Hunefera ma numer EA9901,3. Zestawienie muzealnych fotografii obu papirusów uczy więcej niż powtarzanie jednego schematu z pamięci: pozwala zobaczyć, które elementy tradycji były utrwalone, a które podlegały wariantom warsztatowym.

Papirus Nu – dlaczego jest tak ważny dla badaczy?

Papirus Nu pochodzi z XVIII dynastii, a więc reprezentuje wcześniejszy etap Nowego Państwa. W zbiorach British Museum figuruje jako seria EA10477. W zapisie wymieniono Nu oraz jego rodziców, a zachowane fragmenty obejmują między innymi teksty związane z sądem. Dla egiptologów to szczególnie ważne źródło do porównywania formuł i ich wariantów, ponieważ nie każda zachowana redakcja pokrywa się z późniejszym, uporządkowanym układem.

Publikacje naukowe często cytują Papirus Nu właśnie wtedy, gdy chcą pokazać brzmienie zaklęcia, a nie jedynie jego malarską ilustrację. Dobrze przypomina to o podstawowej zasadzie: sława współczesnej reprodukcji nie decyduje o wartości zabytku. Rękopis mniej rozpoznawalny dla turysty może być kluczowy dla rekonstrukcji historii tekstu i wyjaśnienia różnic między kopiami.

Wspólna historia tych trzech zwojów ma również niewygodny wymiar. Ich fragmenty trafiły do kolekcji europejskich w XIX wieku, w epoce nierównych relacji politycznych, intensywnego handlu antykami i często niepełnej dokumentacji kontekstu odkrycia. Ani współczesny opis muzealny, ani fakt dawnego zakupu lub darowizny nie rozstrzygają automatycznie wszystkich pytań o legalność i etykę pozyskania. Należy oddzielać stwierdzenie, gdzie zabytek jest dziś przechowywany, od oceny historycznych okoliczności jego wywiezienia z Egiptu.

Obraz i tekst – jak czytać winiety na papirusie?

Winieta to ilustracja towarzysząca tekstowi, ale w Księdze Umarłych nie funkcjonowała jak przypadkowy rysunek w nowoczesnym podręczniku. Mogła przywoływać wygląd bóstwa, przedstawiać skutek zaklęcia albo samodzielnie ukazywać scenę mającą znaczenie rytualne. Niektóre zwoje zawierają krótkie sceny nad kolumnami zapisu, inne – wielkie kompozycje zajmujące niemal całą wysokość papirusu. Bywa też, że obraz pełni funkcję większą, niż sugeruje liczba zapisanych obok słów.

Dobrze widać to przy ważeniu serca. Kompozycja pokazuje kilka następujących po sobie czynności jednocześnie. Ta sama osoba może pojawić się kilkakrotnie w różnych miejscach jednego przedstawienia: najpierw zostaje doprowadzona do sądu, później ogląda ważenie, a następnie staje przed tronem Ozyrysa. Nie jest to pomyłka perspektywy ani zestaw portretów różnych ludzi. Staroegipski artysta przedstawiał kolejne fazy wydarzenia w jednej logicznej całości, podporządkowanej znaczeniu obrazu.

Podobnie należy rozumieć kolory, gesty i atrybuty. Głowa szakala pomaga zidentyfikować Anubisa, głowa ibisa i przybory pisarskie – Thota, a korona oraz oznaki władzy – Ozyrysa. Rozpoznanie postaci nie wystarcza jednak do przeczytania sceny. O jej sensie decyduje również miejsce, w którym stoi dana postać, kierunek gestu, podpis i sąsiedni fragment formuły. Bogowie mogli występować w różnych odmianach ikonograficznych, więc prosty słownik zwierzęcych głów nie zastępuje analizy źródła.

Układ papirusu dostarcza informacji o warsztacie. Warto wypatrywać pasów z hieroglifami, czarnych linii rozdzielających kolumny, czerwonych tytułów, obramowań i miejsc styku kolejnych arkuszy. W niektórych zabytkach obrazy i teksty nie pasują do siebie idealnie. To dowód, że konkretny przedmiot przeszedł wiele etapów pracy i mógł zawierać błędy, a nie argument, że cały zbiór jest bezwartościowy albo przypadkowy.

Najlepszy sposób oglądania zwoju to przesuwanie wzroku od obrazu do fragmentu tekstu, potem do kolejnej kompozycji, z uwzględnieniem kierunku pisma. Trzeba też pamiętać, że nowoczesne publikacje często zmieniają skalę, kadrują scenę lub zestawiają fragmenty pochodzące z różnych arkuszy. Kolorowa reprodukcja pojedynczej wagi zwykle nie pokazuje, jak cała scena była umieszczona w kilkunastometrowym obiekcie. Bez kontekstu łatwo pomylić ikonograficzny skrót z pełną treścią zaklęcia.

Księga Umarłych a mumifikacja, amulety i pochówek

Rękopis wkładany do grobu był częścią większego systemu przygotowania zmarłego do dalszego istnienia. Zachowanie ciała, odtworzenie jego funkcji za pomocą rytuału, ochrona imienia, ofiary i przedstawienia religijne wspierały tę samą nadzieję na odrodzenie. Papirus nie zastępował zabiegów przy ciele ani ich nie opisywał w sposób przypominający instrukcję dla balsamistów. Jego zadaniem było raczej zabezpieczenie przyszłości osoby w świecie bogów.

Niektóre zaklęcia zostały powiązane z konkretnymi przedmiotami. Formuła 30B mogła być zapisana na skarabeuszu sercowym. Inne teksty umieszczano na bandażach, elementach trumien lub ścianach grobowców. Figurka uszebti miała również własną formułę, która pozwalała wyobrażonemu pomocnikowi wykonywać prace zamiast zmarłego. Zestawienie tych przedmiotów pokazuje, że nie istniała ostra granica między tekstem zapisanym na papirusie a słowem zapisanym na materiale wyposażenia pogrzebowego.

W tym kontekście znaczenie miał także rytuał otwarcia ust, którego celem było przywrócenie zmarłemu zdolności potrzebnych do funkcjonowania po śmierci. Nie trzeba jednak utożsamiać go z zaklęciem 125 ani uznawać za część jednego, obowiązującego scenariusza Księgi Umarłych. Proces przygotowania ciała, funkcje narządów i zmieniające się techniki pochówku opisuje osobny artykuł mumifikacja i wyposażenie grobowe.

To rozróżnienie pomaga odpowiedzieć na częste pytanie: czy bez papirusu Egipcjanin nie mógł liczyć na życie po śmierci? Nie mamy podstaw do tak kategorycznego twierdzenia. Różne grupy społeczne wykorzystywały odmienne formy pochówku, modlitwy i ochrony. Księga Umarłych jest wybitnym świadectwem tradycji najlepiej widocznej w grobach zamożnych osób, ale nie może służyć za jedyny opis całej egipskiej religii pogrzebowej.

Księga Umarłych a Amduat i inne księgi zaświatów

W grobowcach faraonów Nowego Państwa, zwłaszcza w tebańskiej nekropolii, można oglądać kompozycje religijne obejmujące całe ściany. Nie każda taka dekoracja jest jednak fragmentem Księgi Umarłych. Staroegipska literatura zaświatów zawiera kilka różnych tradycji, które współistniały, wzajemnie na siebie oddziaływały i niekiedy posługiwały się podobnymi postaciami.

Amduat, nazywana w tłumaczeniach także „Księgą tego, co znajduje się w zaświatach”, przedstawia przede wszystkim nocną podróż boga słońca przez kolejne godziny podziemnej krainy. W centrum jest cykl słonecznej przemiany i odrodzenia. Księga Bram również opisuje nocną wędrówkę słońca, lecz większy nacisk kładzie na przejścia przez strzeżone bramy i organizację poszczególnych obszarów. Księga Jaskiń rozbudowuje z kolei obrazy przestrzeni podziemnych, istot z nimi związanych oraz losów sprawiedliwych i potępionych.

Księga Umarłych ma inny punkt ciężkości: jest przede wszystkim zespołem formuł stosowanych dla konkretnego zmarłego, jego ochrony, przemiany, sądu i dalszej aktywności. Oczywiście wspólne motywy – słońce, Ozyrys, strażnicy, bramy, przemiana – pojawiają się w różnych zbiorach. Nie oznacza to tożsamości tekstów. Podobna postać bóstwa na ścianie i papirusie nie pozwala samodzielnie ustalić, do której kompozycji należy dana scena.

Dlatego oglądając Dolinę Królów i księgi zaświatów, warto najpierw ustalić, jaki tekst zdobi ściany konkretnego grobowca. Nocna droga słonecznej barki w dwunastu godzinach może pochodzić z Amduat albo Księgi Bram, a nie z Księgi Umarłych. Z drugiej strony obecność jej formuł na ścianach lub wyposażeniu nie jest niemożliwa: granica pomiędzy nośnikami była bardziej elastyczna niż współczesne podziały na „książkę” i „malarstwo grobowe”.

Kto mógł posiadać Księgę Umarłych?

Nie istniał staroegipski sklep z jedną wersją papirusu, którą obowiązkowo kupowali wszyscy zmarli. Dostęp do rękopisów był zróżnicowany, a zachowane przykłady wskazują przede wszystkim na osoby należące do warstw dysponujących większymi zasobami. Właścicielami zwojów byli między innymi pisarze, urzędnicy, kapłani, członkowie zamożnych rodzin oraz kobiety z elit religijnych i świeckich. Ich imiona i tytuły wpisywano do tekstu, co czyni rękopis źródłem historycznym również do badań nad społeczeństwem.

Duży papirus wymagał surowca, umiejętności pisarskich, przygotowania wzoru oraz często pracy ilustratora. Różnice między rękopisami – długość, staranność linii, liczba kolorów i stopień personalizacji – pokazują odmienne nakłady pracy, ale nie da się z nich bezpośrednio odczytać cen. Brakuje systematycznej dokumentacji rachunkowej, która pozwoliłaby zestawić koszt zwoju z przeciętnym wynagrodzeniem w każdej epoce. Popularne kalkulacje „ile kosztowała Księga Umarłych w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze” są więc zazwyczaj spekulacją.

Niektóre papirusy produkowano z wyprzedzeniem i uzupełniano później imieniem właściciela. Inne mogły być przygotowywane specjalnie dla niego. British Museum pisze o różnicach między gotowym zwojem z miejscem na imię a droższym, bardziej indywidualnym wyborem formuł. Naukowcy zarazem podkreślają, że nie zachowały się dokładne instrukcje opisujące proces zamawiania. Posiadanie określonej kombinacji tekstów nie jest więc niezawodnym świadectwem osobistych upodobań czytelnika.

Zmieniał się też kontekst historyczny. W Nowym Państwie długość i dekoracja papirusu mogły być ważnymi oznakami zasobności. Późniejsza standaryzacja sekwencji tekstów dawała inne możliwości produkcyjne, ale nie oznaczała całkowitego wyrównania dostępu. Kiedy odnajdujemy rękopis kobiety lub urzędnika spoza rodziny panującej, dowodzi to użycia tradycji poza kręgiem królów, lecz nadal nie mówi nam, jaki odsetek całej populacji mógł pozwolić sobie na taki zabytek.

Trzeba ponadto oddzielić dostęp do papirusu od udziału w wierzeniach o życiu po śmierci. Rodzina bez kosztownego zwoju mogła grzebać bliskiego według prostszych zwyczajów, wykonywać gesty rytualne i przekazywać wyobrażenia o opiece boskiej. Brak zachowanego papirusu w grobie nie jest dowodem, że pochowany człowiek niczego nie wiedział o Ozyrysie, Maat czy odradzaniu po śmierci. Archeologia najlepiej pokazuje to, co przetrwało w materiale, a nie pełen zakres dawnych doświadczeń.

Co Księga Umarłych mówi o egipskiej moralności?

Zaklęcia sądu są szczególnie cennym świadectwem staroegipskiego myślenia o właściwym postępowaniu. Wymieniają czyny, które zagrażały ludziom i naruszały ład: przemoc, kłamstwo, nieuczciwość gospodarczą, krzywdzenie innych oraz występki wobec świątyń. Nie tworzą jednak szczegółowej historii egipskiego prawa i nie powinny być odczytywane jak kodeks wraz z sankcjami. Są częścią idealnego wystąpienia zmarłego przed boskim trybunałem.

Wiele formuł wiąże dobro człowieka z zachowaniem właściwych relacji społecznych. Zabrana żywność była realną stratą, fałszywa miara uderzała w wymianę gospodarczą, a kłamstwo podważało zaufanie. Jednocześnie niektóre deklaracje dotyczą ofiar przeznaczonych dla bogów i przestrzegania reguł rytualnej czystości. W egipskim sposobie myślenia nie istniała ścisła granica między „moralnością prywatną” i „kultem religijnym” odpowiadająca współczesnym kategoriom.

Ważną rolę pełni zasada Maat, ale nie sprowadza się ona do jednego przykazania ani prostej listy dobrych uczynków. Oznacza pożądany porządek, prawdę, sprawiedliwość i harmonię, którym przeciwstawia się chaos oraz niesprawiedliwe działanie. W tekście pogrzebowym ideał ten przybiera formę rytualnych oświadczeń, w innych gatunkach literackich mógł być formułowany inaczej. Dlatego badacze zestawiają Księgę Umarłych również z egipskimi naukami mądrościowymi, inskrypcjami autobiograficznymi i dokumentami społecznymi.

Warto przy tym odróżnić normę od praktyki. Wyznanie niewinności mówi, za jakiego człowieka zmarły chciał uchodzić przed bogami; nie daje pewności, że rzeczywiście nie dopuścił się niczego złego. Papirus z bogatym zestawem zaklęć nie świadczy ani o szczególnej cnotliwości właściciela, ani o jego moralnej nieuczciwości. To przedmiot mający zapewniać pomyślny los w świecie po śmierci, a nie protokół ziemskiego dochodzenia.

Księga Umarłych pokazuje też, że egipska religia nie składała się wyłącznie z kultu jednego bóstwa zaświatów. Zmarły zwracał się do wielu postaci, których funkcje częściowo się przenikały. O tym, jak rozpoznawać ich symbole i role w innych zabytkach, piszemy w przewodniku po bogach starożytnego Egiptu. Takie szersze spojrzenie ułatwia zrozumienie, dlaczego przy jednej wadze stoją jednocześnie Anubis, Thot i Ozyrys.

Mity i błędne wyobrażenia o Księdze Umarłych

„To była biblia Egipcjan”. Nie. Istniał zbiór tekstów religijnych używanych w określonym kontekście pogrzebowym, lecz nie jeden kanoniczny egzemplarz z niezmiennym zestawem rozdziałów. Porównanie do Biblii bywa używane wyłącznie dla podkreślenia znaczenia religijnego, a przez swą dosłowność wprowadza w błąd.

„Wszystkie zwoje opowiadały tę samą historię od początku do końca”. Nie. Zaklęcia nie tworzą jednej powieści o bohaterze schodzącym kolejno przez poziomy zaświatów. Mają odmienne zadania, a układ zmieniał się wraz z epoką, warsztatem i egzemplarzem. Obraz sądu może być rozbudowany, chociaż w danym rękopisie nie ma obok niego wszystkich innych formuł znanych naukowcom.

„Każdy Egipcjanin miał swój papirus”. Nie mamy na to dowodów. Zwoje były pracochłonne i kosztowne, dlatego zachowany korpus pochodzi głównie z pochówków zamożniejszych grup. Brak papirusu nie oznacza jednocześnie braku wyobrażeń o dalszym życiu ani braku innych przedmiotów kultowych.

„42 wyznania były tym samym co dziesięć przykazań”. To mylące zestawienie. Oświadczenia zawierały zaprzeczenia określonym czynom, wypowiadane wobec boskich oceniających; ich kolejność i liczba w rękopisach mogły się zmieniać. Nie były jedną listą zasad promulgowaną jako jednolite prawo całego państwa.

„Wagę obsługiwał Ozyrys, a Ammit była diabłem”. W znanych scenach nadzór nad wagą wiąże się przede wszystkim z Anubisem, zapis wyniku z Thotem, a Ozyrys pełni rolę władcy sądu. Ammit reprezentuje zagrożenie unicestwieniem, nie całą doktrynę piekła znaną z późniejszych tradycji religijnych.

„Tekst zawiera tajny przepis na nieśmiertelność”. Zaklęcia miały sprzyjać pośmiertnej przemianie i trwaniu, ale nie są recepturą alchemiczną ani instrukcją fizycznego unikania śmierci. Współczesne publikacje ezoteryczne, które wykorzystują nazwę „Egipska Księga Umarłych”, mogą tworzyć własne interpretacje bez oparcia w starożytnych rękopisach. Należy je odróżniać od krytycznych edycji egiptologicznych.

„Każda scena z grobu w Luksorze pochodzi z Księgi Umarłych”. Nie. Grobowce wykorzystują również Amduat, Księgę Bram, Księgę Jaskiń i inne kompozycje. Ikonografia zaświatów jest wspólna częściowo, lecz tekstów nie można z tego powodu traktować jak synonimów.

Gdzie zobaczyć oryginalne papirusy i jak je oglądać?

Najważniejsze autentyczne zwoje są przechowywane w muzeach, lecz trzeba odróżnić obecność w kolekcji od aktualnej ekspozycji. Papirus jest wrażliwy na światło i warunki przechowywania, dlatego poszczególne fragmenty mogą być czasowo zdejmowane z wystawy. Nawet jeśli muzeum posiada słynny rękopis, nie oznacza to, że całe jego kilkanaście lub kilkadziesiąt metrów można zobaczyć rozwinięte w jednej sali.

British Museum w Londynie kataloguje fragmenty Papirusu Ani jako EA10470, Papirusu Hunefera jako EA9901, a Papirusu Nu jako EA10477. W internetowych kartach obiektów zamieszczono fotografie i informacje o poszczególnych arkuszach. Według katalogu sprawdzonego 11 października 2026 r. scena sądu Hunefera (EA9901,3) była oznaczona jako wystawiana w sali 62, natomiast wiele części Ani i Nu jako niewystawiane. Przed wizytą należy potwierdzić aktualny status konkretnego numeru inwentarzowego, nie tylko ogólną obecność „Księgi Umarłych” w muzeum.

The Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku prezentuje między innymi Księgę Umarłych kapłana Imhotepa z okresu ptolemejskiego (nr 35.9.20a–w). Karta muzealna, sprawdzona 11 października 2026 r., wskazuje ekspozycję w Gallery 134 i udostępnia szczegółowe fotografie oraz dane o papirusie. Ten ponad dwudziestometrowy rękopis jest świetnym kontrastem wobec papirusów XIX dynastii: inny okres, sposób zapisu i układ części materiału pokazują długie trwanie tej tradycji.

Museo Egizio w Turynie ma bogate zbiory tekstów egipskich, w tym papirus Iufankh, którego XIX-wieczna publikacja odegrała ważną rolę w historii numerowania zaklęć. Muzeum prowadzi katalog cyfrowy, w którym można przeglądać opisy rękopisów, transkrypcje, zdjęcia i informacje naukowe. Nie należy jednak zakładać bez sprawdzenia aktualnego programu, że właśnie ten papirus jest wystawiony dla zwiedzających.

Do porównania przydają się również zasoby UCL Digital Egypt, gdzie zestawiono numery formuł i przekłady wybranych fragmentów, oraz otwarte kolekcje muzealne. Dla osób pracujących nad tematem na poważnie dobrym punktem wyjścia są opracowanie kustosza British Museum, przewodnik UCL po historii tekstu i rekord papirusu Imhotepa w The Met. To źródła umożliwiające weryfikację opisów bez polegania wyłącznie na popularnych grafikach.

Przeglądając zabytek w internecie, warto zacząć od całego skanu zwoju, nie od pojedynczej sceny sądu. Następnie sprawdzić datowanie, właściciela, numer obiektu, miejsce pochodzenia, pismo, kolejność zaklęć i informację, czy zachował się cały papirus. Jeśli muzeum pokazuje tylko kilkadziesiąt centymetrów rękopisu, należy ustalić, czy to osobny dawny odcinek, czy współczesny fragment większego zwoju. Taka metoda zmienia spojrzenie na przedmiot: zamiast ilustracji podręcznikowej otrzymujemy dokument o własnej biografii.

Właśnie w tej różnorodności kryje się główna wartość Księgi Umarłych. Nie przekazuje jednej uniwersalnej opowieści o śmierci, lecz pozwala zobaczyć, jak przez wieki kształtowano środki ochrony, obrazy odrodzenia i wyobrażenia o odpowiedzialności człowieka. Papirus Ani, Hunefera czy Nu jest świadectwem tej tradycji, ale żaden z nich nie jest jej jedyną i ostateczną wersją.

FAQ – najczęstsze pytania o Księgę Umarłych

Czym była Księga Umarłych?

Zbiorem staroegipskich zaklęć, tekstów rytualnych i obrazów służących ochronie zmarłego oraz zapewnieniu mu pomyślnego życia po śmierci. Poszczególne egzemplarze zawierały różne wybory formuł.

Czy istniała jedna wersja Księgi Umarłych?

Nie. Dobór, kolejność, długość i wygląd zaklęć zmieniały się między rękopisami oraz epokami, choć w późniejszych okresach stosowano bardziej ustalone sekwencje.

Kto mógł posiadać taki papirus?

Przede wszystkim osoby dysponujące wystarczającymi środkami: urzędnicy, kapłani i członkowie elit. Nie ma dowodów na powszechne posiadanie zdobionych zwojów przez całe społeczeństwo.

Co oznacza ważenie serca?

Rytualne sprawdzenie zgodności serca z Maat – zasadą prawdy i właściwego porządku. Pomyślny wynik otwierał zmarłemu drogę do dalszego istnienia.

Kim była Ammit?

Pożeraczką przedstawianą jako stworzenie z cechami krokodyla, lwa i hipopotama. Symbolizowała zagrożenie unicestwieniem niepomyślnie osądzonego zmarłego, a nie chrześcijańskiego diabła.

Czym są 42 wyznania niewinności?

Rytualnymi zaprzeczeniami przewinieniom, kierowanymi do boskich oceniających w ramach zaklęcia 125. Nie wszystkie rękopisy zawierały identyczny zestaw i kolejność deklaracji.

Co zawiera Papirus Ani?

Teksty i kolorowe winiety z XIX dynastii, między innymi sceny sądu, procesji pogrzebowej i życia w Polach Trzcin. Jego fragmenty przechowuje British Museum.

Czy Księga Umarłych była biblią Egipcjan?

Nie. To nowoczesna, myląca analogia: Księga Umarłych nie była jednym zamkniętym kanonem doktryny ani obowiązkową lekturą wszystkich wierzących.

Czym różni się od Amduat?

Księga Umarłych to repertuar zaklęć dla zmarłych; Amduat przedstawia przede wszystkim nocną podróż boga słońca przez zaświaty i jego odradzanie.

Gdzie można zobaczyć oryginalny papirus?

W kolekcjach takich muzeów jak British Museum, The Metropolitan Museum of Art i Museo Egizio. Status ekspozycji konkretnego fragmentu trzeba sprawdzić w bieżącym katalogu przed wizytą.